Het volgende knelpunt van de AI-hausse zit in de leidingen van het stroomnet

Twee jaar lang werd het verhaal van AI en elektriciteit verteld via één machine: de gasturbine. Datacenters hebben enorme hoeveelheden stroom nodig, centrales hebben turbines nodig, en turbinebouwers zijn jaren vooruit uitverkocht. Dat verhaal klopt nog steeds. Maar op 28 oktober deed de grootste turbinebouwer ter wereld iets wat suggereert dat het tekort verschuift.

GE Vernova meldde dat zijn orderboek voor gasturbines veel trager groeide dan in de eerste helft van het jaar. Dezelfde dag sprak het af 9 miljard dollar uit te geven aan een bedrijf dat geen enkele van die turbines maakt. Trench Group maakt in plaats daarvan kleine maar onmisbare onderdelen voor hoogspanningsapparatuur. Als de marktleider zoveel geld in de leidingen van het net stopt in plaats van in meer centrales, is het de moeite waard om te vragen waarom.

Dit artikel bekijkt de vroege signalen dat de stroomkrapte rond AI verschuift van het opwekken van elektriciteit naar het transporteren en aansluiten ervan, en waarom dat ver buiten de techsector van belang kan zijn.

De turbinehausse vertraagt, maar stopt niet

GE Vernova meet de vraag naar zijn gasturbines in gigawatt aan orders plus "slotreserveringen", waarmee klanten een plek in de productierij vastleggen. Dat cijfer steeg in het derde kwartaal van 2026 van 116 naar 122 gigawatt. Het groeit nog, maar eerdere kwartalen lieten stijgingen van dubbele cijfers zien, en het management verwacht tragere groei in 2027.

De schaarste is niet verdwenen. Volgens Utility Dive liggen turbineprijzen dit jaar zo'n 50% hoger, en kunnen klanten nu plekken reserveren voor levering in 2032. Ongeveer een vijfde van de vraag komt van datacenters. Maar de groeicurve vlakt af.

De deal van 9 miljard dollar laat zien waar GE Vernova de volgende knel ziet. Trench Group maakt doorvoeringen, meettransformatoren en spoelen. Een doorvoering is de geïsoleerde doorgang waardoor een hoogspanningskabel veilig een transformator of schakelaar in kan. Spannend is het niet, maar zonder doorvoering wordt niets aangesloten. Trench heeft ongeveer 5 miljard dollar aan orders, en de nieuwe fabriek in North Carolina wordt de eerste Amerikaanse maker van de doorvoeringen die nodig zijn voor de allerhoogste transportspanningen.

Het tekort verspreidt zich naar de onderdelen in de transformator

Het transformatortekort is niet nieuw. Nieuw is dat bedrijven nu specifiek investeren in de onderdelen in transformatoren.

In september kondigde Hitachi Energy een transformatorfabriek van 528 miljoen dollar aan in Mississippi, ruim twee keer zo groot als de bestaande Amerikaanse fabriek. De bouw begint eind 2026, de productie staat gepland voor 2029. Een maand later trok het bedrijf 479 miljoen Canadese dollar uit voor een fabriek in Ontario die transformatorisolatie gaat maken: het geperste karton en de laminaten die voorkomen dat de hoogspanningsdelen kortsluiting maken. Die moet er in 2028 staan. Siemens Energy, een andere grote leverancier, meldde eind juni een recordorderboek van 51 miljard euro in zijn netbedrijf, met bijna 28% meer orders.

Twee dingen vallen op. Ten eerste komt de meeste nieuwe capaciteit pas in 2028 en 2029, dus het tekort lijkt nog minstens twee jaar structureel. Ten tweede bouwen de grote fabrikanten nu aparte toeleveringsketens voor deelcomponenten. Dat gebeurt meestal als die onderdelen, en niet het eindproduct, alles ophouden.

Amerika's grootste stroommarkt komt tekort en kan niet reageren

Aan de vraagkant komt het duidelijkste signaal van PJM, de netbeheerder voor een groot deel van het oosten van de Verenigde Staten.

Elk jaar houdt PJM een veiling waarin stroomproducenten beloven in een toekomstig jaar beschikbaar te zijn, en daarvoor worden betaald. In juli eindigde de veiling voor 2028/29 op 325 dollar per megawattdag, het maximum dat de regels toestaan. Het was het derde jaar op rij dat de veiling het plafond raakte, tegenover minder dan 29 dollar een paar jaar eerder, voor 2024/25. Zelfs op het plafond bleef de veiling 6.831 megawatt onder wat PJM nodig acht voor betrouwbaarheid, en werd er maar zo'n 525 megawatt aan nieuwe opwekking en upgrades gecontracteerd. De totale rekening was 16,4 miljard dollar. Volgens het rapport van PJM steeg de behoefte vooral door nieuwe grootverbruikers.

Als de prijzen tegen het plafond zitten en er toch geen nieuw aanbod komt, vertelt de markt je dat er fysiek iets vastzit. De volgende veiling, voor 2029/30, staat gepland voor december 2026.

De regels voor "grote lasten" worden nu geschreven

Toezichthouders proberen te bepalen wat ze moeten met klanten die ineens zoveel stroom nodig hebben als een kleine stad.

In oktober accepteerde de Amerikaanse federale energietoezichthouder FERC een deel van het voorstel van PJM: een formele definitie van een "grote last" en een register om ze te volgen. Twee tijdelijke oplossingen wees hij af, waaronder een die datacenters had toegestaan hun eigen nieuwe centrales mee te brengen als voorwaarde voor aansluiting, met als reden dat bevoegdheid en onderbouwing tekortschoten. Een andere Amerikaanse netbeheerder, MISO, diende regels in die alles boven 50 megawatt op één onderstation als grote last behandelen en een aparte categorie "rekenlast" invoeren boven 25 megawatt aan IT-apparatuur. Die klanten zouden realtime monitoring nodig hebben, aparte meting van eigen opwekking op locatie en voortdurend bijgewerkte verbruiksprognoses. MISO vroeg om inwerkingtreding op 4 december 2026.

Deze regels klinken technisch, maar ze scheppen een stille, terugkerende behoefte bij elke grote AI-locatie: meters, monitoringsystemen en voorspellingssoftware. Regels die erdoor komen, blijven meestal bestaan, wat dit een zekerdere soort vraag maakt dan de plannen die de krantenkoppen halen.

Europa begint te rantsoeneren

In Europa is de verschuiving nog directer: van wachtrijen op volgorde van binnenkomst naar politieke keuzes over wie mag aansluiten.

In Nederland vertelden netbeheerders in oktober aan de NOS dat datacenters goed zijn voor ongeveer 15 gigawatt aan aansluitverzoeken, bijna een derde van de hele wachtlijst. Ze vroegen de overheid te bepalen waar en hoeveel extra datacenters het land moet toelaten, met voorwaarden voor energie, water en rapportage. De Dutch Data Center Association protesteerde en zei dat aanvragen weinig zeggen over wat er echt gebouwd wordt. DC Market Insights berekende dat 15 gigawatt ongeveer 26 keer zoveel is als wat Nederlandse datacenters nu gemiddeld verbruiken.

In het VK introduceerde de begroting van 28 oktober een "datacenterconvenant". Locaties die overheidshulp willen bij een netaansluiting moeten slagen voor vijf toetsen over energiekosten, investeringen in de gemeenschap, milieunormen, geschoold werk en nationale veiligheid, en een lokaal opbrengstplan afspreken. Het doel van de regering is 6 gigawatt aan AI-datacentercapaciteit in 2030, tegenover ongeveer 2 gigawatt nu. Ierland eiste al sinds eind 2025 dat nieuwe datacenters bijpassende opwekking meebrengen.

Voor wie datacenters bouwt, verandert dit het spel. Waar je kunt aansluiten, en hoe weinig je het net belast, kan net zo zwaar wegen als hoe goedkoop de stroom is.

Het dwarse signaal uit de onderzoekslabs

Het vroegste signaal in dit verhaal komt uit twee onderzoeken, en het gaat in tegen een populair idee.

Het populaire idee is dat datacenters sneller aangesloten kunnen worden als ze "flexibel" zijn: rekenwerk pauzeren of verschuiven als het net zwaar belast is. Een artikel dat Fatima en Li in oktober op arXiv publiceerden, modelleerde een beperkte netaansluiting en vond iets anders. Het datacenter flexibel maken leverde maar zo'n 2–5% extra bruikbare capaciteit op. Veranderen hoe de netbeheerder zijn eigen net schakelt en herconfigureert, leverde ongeveer 42–45% op. Beide tegelijk vergrootte de haalbare omvang van het datacenter met ongeveer de helft.

Een tweede onderzoek, van Khanal, Dvorkin en collega's, modelleerde de PJM-regio en vond dat het verschuiven van rekenwerk tussen locaties de systeemkosten met 6% verlaagde in 2028 en met 19% in 2038, veel meer dan simpelweg werk uitzetten op piekmomenten.

Beide onderzoeken zijn vroeg en gebaseerd op modellen, niet op praktijkproeven, en het eerste gebruikt één testnetwerk. Maar als ze standhouden, zou de over het hoofd geziene kans kunnen liggen in netautomatiseringssoftware voor netbeheerders, eerder dan in flexibiliteitstools voor datacenters.

Een verwante stap van lab naar praktijk: in augustus testten de New York Power Authority en onderzoeksinstituut EPRI een solid-state transformator van 1 megawatt, een elektronisch alternatief voor het traditionele zware ontwerp, gebouwd aan de North Carolina State University. Die draaide met ongeveer 98% rendement. Een start-up genaamd Heron Power, die in februari 140 miljoen dollar ophaalde, plant een fabriek die in 2027 moet gaan produceren. Zoals de hoofdonderzoeker van het lab tegen MIT Technology Review zei, kunnen deze apparaten de grootste hoogspanningseenheden nog niet vervangen.

Wat kan er misgaan?

• De turbineschaarste piekt misschien gewoon. Een deel van de vertraging bij GE Vernova komt doordat reserveringen vaste orders worden, en analisten van William Blair zagen geen klanten die hun plek opgaven.
• Wachtrijen overdrijven de echte vraag. De Nederlandse 15 gigawatt zijn aanvragen, geen gebouwen.
• De uitgaven kunnen pauzeren. Alphabet, Microsoft en Meta gaven in het septemberkwartaal respectievelijk ongeveer 51, 45 en 35 miljard dollar uit aan investeringen. Fortune meldde dat de vrije kasstroom van Amazon over de afgelopen twaalf maanden omsloeg van ongeveer +15 miljard naar ongeveer −42 miljard dollar. Als de uitgaven vertragen, kan het huidige apparatuurtekort een paar jaar later overcapaciteit worden.
• Het onderzoek is vroeg. De flexibiliteitsstudies zijn modellen, geen praktijkbewijs.

Waar je op moet letten

• De PJM-veiling van december voor 2029/30: een vierde keer op het plafond zou bevestigen dat de markt nog steeds niet kan reageren.
• MISO's regels voor grote lasten, met gevraagde inwerkingtreding op 4 december 2026, de eerste met een aparte categorie voor rekenlast.
• Het datacenterplan van de Nederlandse overheid, verwacht deze herfst, dat landelijke grenzen of voorwaarden kan vastleggen.
• De Britse consultatie over ruimtelijke regels voor datacenters, open tot 8 januari 2027, die bepaalt wat als "strategisch" geldt.
• De eerste commerciële order voor een solid-state transformator van een netbeheerder of groot techbedrijf. Die zou de stap markeren van labcuriositeit naar echt product.

De centrale was het voor de hand liggende knelpunt. Het stillere knelpunt is het koper, het porselein en het papierwerk dat haar met al het andere verbindt, en daar is het geld naartoe begonnen te stromen.